Ramy prawne w psychologii
Czyli co każdy psycholog powinien wiedzieć pracując z osobami dorosłymi
Psycholodzy funkcjonują w złożonym systemie prawnym i etycznym, który reguluje ich działania. Znajomość tych zasad jest ważna nie tylko dla zachowania profesjonalizmu, ale również dla ochrony praw klientów. W artykule omówiono najważniejsze aspekty prawa i etyki w psychologii, oparte na przepisach prawa oraz Kodeksie Etycznym Psychologa – Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
Psycholog jako zawód zaufania publicznego
Zgodnie z art. 17 Konstytucji RP, psychologia jest uznawana za zawód zaufania publicznego. Artykuł ten stanowi:
„W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.”
W związku z tym psychologowie pełnią kluczową rolę w monitorowaniu i ocenie stanu zdrowia społeczeństwa, identyfikowaniu zagrożeń zdrowia oraz poprawie jakości życia związanej ze zdrowiem społeczeństwa. Wymaga to wysokich standardów etycznych oraz profesjonalnego podejścia do wykonywania zawodu.
Tajemnica zawodowa jako fundament pracy psychologa
Tajemnica zawodowa to podstawowa zasada etyczna i prawna regulowana przez:
- Kodeks Etyczny Psychologa – Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (PTP). Tajemnica zawodowa obejmuje wszystkie informacje pozyskane w trakcie działań psychologicznych i obowiązuje nawet po śmierci odbiorcy (art. 11.2).
- Ustawę o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym.
- Kodeks Cywilny, który przewiduje odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych i szkód wynikających z niedochowania tajemnicy (art. 448 i 415 KC).
- Kodeks Karny art. 266 za ujawnienie lub wykorzystanie informacji pozyskanej w związku z pełnioną funkcję podlega karze grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Zgodnie z zasadami zawartymi w Kodeksie Etycznym Psychologa PTP, psycholog nie może przekazywać informacji bez wyraźnego upoważnienia, chyba że istnieje poważne zagrożenie życia lub zdrowia odbiorcy bądź innych osób (art. 11.2.b).
Zwolnienie psychologa z tajemnicy zawodowej
W szczególnych sytuacjach przepisy prawa przewidują możliwość zwolnienia psychologa z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej. Jest to dopuszczalne jedynie w przypadku:
- Postępowania karnego: Zwolnienie z tajemnicy może nastąpić na wniosek prokuratora podczas postępowania przygotowawczego lub na wniosek sędziego podczas rozprawy sądowej.
- Poważnego zagrożenia życia lub zdrowia: Zgodnie z art. 11.2 Kodeksu Etycznego PTP, psycholog może ujawnić informacje w przypadku istotnego zagrożenia życia lub zdrowia odbiorcy bądź innych osób.
- Przepisów prawa powszechnego: Istnieją przepisy, które nakładają obowiązek ujawnienia informacji w przypadku określonych przestępstw, takich jak zabójstwo czy przestępstwa seksualne wobec małoletnich (art. 240 KK).
Warto podkreślić, że sam klient nie może zwolnić psychologa z tajemnicy zawodowej. Każda decyzja o ujawnieniu informacji musi być zgodna z przepisami prawa oraz zasadami etyki zawodowej.
Odpowiedzialność zawodowa
Psychologowie mogą ponosić odpowiedzialność na trzech poziomach:
- Odpowiedzialność karna:
- Artykuł 266 Kodeksu Karnego przewiduje kary za ujawnienie informacji stanowiących tajemnicę zawodową.
- Obowiązek zgłoszenia poważnych przestępstw, takich jak zabójstwo czy przestępstwa seksualne wobec małoletnich, wynika z art. 240 KK.
- Odpowiedzialność cywilna:
- Klient ma prawo dochodzić odszkodowania za naruszenie dóbr osobistych (art. 23 i 24 KC).
- Odpowiedzialność dyscyplinarna:
- Kodeks Etyczny Psychologa PTP przewiduje mechanizmy odpowiedzialności dyscyplinarnej, choć podkreśla wagę solidarności zawodowej i wsparcia koleżeńskiego (art. 9).
Zgoda świadoma i kontrakt terapeutyczny
Kodeks Etyczny Psychologa PTP szczegółowo określa obowiązki psychologa w zakresie uzyskiwania zgody i zawierania kontraktów:
- Zgoda świadoma – psycholog zobowiązany jest do informowania odbiorcy o celach, metodach i potencjalnych skutkach działań (art. 10.2).
- Kontrakt – powinien jasno określać warunki współpracy, w tym zakres tajemnicy zawodowej i ewentualne ryzyko niepowodzenia (art. 10.2.d).
- Zmiany w kontrakcie – warto zastrzec z prawnego punktu widzenia, że kontrakt może ulec zmianie. To ochroni Psychologa w sytuacjach, których nie przewidział tworząc kontrakt z klientem.
Jak zarządzać dokumentacją i opiniami psychologicznymi?
Dokumentacja i opinie psychologiczne muszą być prowadzone zgodnie z przepisami prawa oraz zasadami etyki:
- Psycholog ma obowiązek zarządzania informacjami w sposób odpowiedzialny, dbając o ich bezpieczeństwo oraz minimalizację ryzyka nieporozumień (art. 11.3).
- Opinia psychologiczna powinna być rzetelna, oparta na dowodach naukowych i zrozumiała dla odbiorcy (art. 12.3).
Dbałość o dobro klienta
Psycholog jest zobowiązany do dbania o dobro odbiorcy na każdym etapie współpracy:
- Zgodnie z zasadą primum non nocere, psycholog unika działań, które mogłyby wyrządzić szkodę klientowi (art. 5.1).
- W sytuacjach konfliktowych psycholog zobowiązany jest do zachowania bezstronności, dążąc do ochrony praw i godności klienta (art. 12.1.b).
autorka: dr Anna Orzeł
Bibliografia:
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 kwietnia 1997 r.
- Polskie Towarzystwo Psychologiczne – Kodeks Etyczny Psychologa https://psych.org.pl/fileadmin/user-files/O_PTP/NOWY_KODEKS_PTP.pdf
- Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. ze zm.
- Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. ze zm.
- Ustawa o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym z dnia 8 czerwca 2001 r ze zm.
